Sevdiyimiz oyunlar bəzən sadəcə əyləncə kimi görünür. Amma onların arxasında arxeoloji tapıntılar, böyük rekordlar, ağıllı hiylələr və hətta insanlara kompüterdən istifadə etməyi öyrədən ideyalar var. Bir oyunun tarixini biləndə masadakı hər daş və ekrandakı hər fiqur bir az daha maraqlı görünür.
Bu yazıda yeddi qısa hekayəni bir yerə topladıq. Bəzisi minilliklər əvvəldən, bəzisi isə ilk kompüterlərin dövründən gəlir. Tarixin dəqiq bilmədiyimiz hissələrini əfsanə kimi təqdim etmirik: sübut nə deyirsə, onu deyir, bilinməyən yerdə isə bunu açıq göstəririk.
Yadda saxlanmalı məqamlar
- Ciroftda tapılan təxminən 4 000 illik lövhədə nard taxtasını xatırladan quruluş var, amma onun müasir nard qaydaları ilə oynandığını bilmirik.
- Domino Day 2009-da 89 nəfərin qurduğu 4 491 863 daş aşaraq rəsmi qrup rekordu yaratdı.
- Durak bir qalib seçməkdən çox, əlində kart qalan son məğlubu müəyyənləşdirən qeyri-adi oyundur.
- Şahmat oynayan “Mexaniki Türk” əsl robot deyildi; şkafın içində gizlənən insan onu idarə edirdi.
- Tetris 1984-cü ildə Moskvada Electronika 60 kompüterində yarandı.
- Windows Solitaire kart oyunu olmaqla yanaşı, milyonlarla insana siçanla sürükləyib buraxmağı öyrənməyə kömək etdi.
- Dəniz Döyüşünün kağız üzərində oynanan kökləri haqqında məlumatlar var, lakin onun bütün inkişaf xətti tam və mübahisəsiz deyil.
1. Nardı xatırladan lövhə 4 000 il əvvəl də vardı
İranın cənub-şərqindəki Ciroft bölgəsində təxminən e.ə. 2000-ci ilə aid oyun lövhələri tapılıb. Onlardan birində nard taxtasından tanış gələn xüsusiyyətlər görünür: hərəsində 12 xana olan sıralar və altılıq qruplara bölünən quruluş. Bu, insanların zər, dama və yarış fikri ilə çox qədimdən maraqlandığını göstərən heyrətamiz izdir.
Amma burada vacib bir fərq var. Arxeoloqlar həmin lövhəni görürlər, oyunçuların qayda kitabını isə yox. Daşların necə hərəkət etdiyini, oyunun necə bitdiyini və qaydaların bugünkü uzun narda bənzəyib-bənzəmədiyini dəqiq bilmirik. Ona görə bu tapıntını müasir nardın birbaşa əcdadı adlandırmaq olmaz; yalnız nardabənzər taxta xüsusiyyətlərinin həmin bölgədə çox qədim olduğunu deyə bilərik.
2. Bir toxunuşla 4 491 863 domino daşı aşdı
13 noyabr 2009-cu ildə Niderlandın Leeuwarden şəhərində nəhəng bir domino zənciri hərəkətə başladı. Domino Day 2009 üçün 89 qurucu saysız-hesabsız saat sərf etmişdi. Nəticədə 4 491 863 daş ardıcıl aşdı və Guinness World Records bunu bir qrupun aşırdığı ən çox domino daşı kimi təsdiqlədi.
Videoda hər şey bir neçə dəqiqəlik rəngli dalğa kimi görünür. Əsl hekayə isə səbr haqqındadır: hər daşın yeri ölçülməli, yollar düzgün bağlanmalı və kiçik səhvlərin bütün xətti vaxtından əvvəl işə salmaması üçün qoruyucu aralıqlar qurulmalı idi. Domino burada təkcə oyun daşı deyil, milyonlarla kiçik qərardan yaranan böyük bir komanda layihəsidir.
3. Durakda hamı qalib olmur — sadəcə bir nəfər uduzur
Əksər oyunlar bir sualla başlayır: “Kim qalib gələcək?” Durak isə sualı tərsinə çevirir: “Sonda kart kimdə qalacaq?” Çəkmə dəsti bitəndən sonra əlini boşaldan oyunçular təhlükədən çıxır. Son kartlar bir nəfərin əlində qalanda həmin oyunçu Durak, yəni məğlub sayılır.
Bu qayda masadakı hissi də dəyişir. İlk bitirən olmaq xoşdur, amma əsas məqsəd sonuncu qalmamaqdır. Bəzən bir neçə oyunçu uğurla oyundan çıxır və bütün diqqət son iki nəfərin mübarizəsinə yönəlir. Bir qalibi taclandırmaq əvəzinə bir məğlubu müəyyənləşdirən bu ənənə Durakı yadda qalan edir.
4. Dünyanı aldadan şahmat “robotunun” içində insan vardı
1770-ci illərdə ixtiraçı Volfqanq fon Kempelen tamaşaçılara inanılmaz bir aparat göstərdi. Taxta şkafın arxasında əyləşən, əba və çalma geyinmiş mexaniki fiqur insanlarla şahmat oynayırdı. “Mexaniki Türk” Avropanı gəzdi, güclü rəqibləri məğlub etdi və hətta Benjamin Franklinlə oynadı. İnsanlar maşının necə düşündüyünü anlamağa çalışırdılar.
Sirrin süni zəka ilə əlaqəsi yox idi. Şkafın içində gizlənmiş mahir şahmatçı xüsusi mexanizmlə fiqurun qolunu idarə edirdi. Sürüşən bölmələr operatoru şkaf açılarkən gizlətməyə kömək edirdi. Edqar Allan Po 1836-cı ildə bunun hiylə olduğunu əsaslandırmağa çalışdı; dəqiq mexanizmi tam tapmasa da, “robotun” təkbaşına düşünmədiyini doğru anlamışdı.
5. Tetris 1984-cü ildə Moskvadakı sadə kompüterdə doğuldu
Bu gün Tetrisi telefon, konsol və brauzerdə oynamaq mümkündür. İlk versiya isə 1984-cü ildə Moskvada, Electronika 60 adlı kompüterdə hazırlanmışdı. Rusiyalı alim Aleksey Pajitnov düşən fiqurları çevirmək, boşluqları bağlamaq və tam xətləri silmək üzərində qurulan sadə bir fikir yaratdı.
Oyunun gücü məhz bu sadəlikdə idi. Qaydaları bir dəqiqəyə anlamaq olur, amma sürət artdıqca düzgün qərar vermək çətinləşir. Tetris 1985-ci ildə IBM PC-yə köçürüldü, sonra Sovet İttifaqından kənara yayıldı. Böyük büdcə və realistik qrafika olmadan başlayan fikir dünya oyun mədəniyyətinin ən tanınan adlarından birinə çevrildi.
6. Solitaire gizli kompüter dərsi idi
1990-cı ildə Windows 3.0 ilə gələn Solitaire sadəcə fasilədə oynanan kart oyunu deyildi. O dövrdə siçan bir çox insan üçün yeni cihaz idi. Kartı tutmaq, masanın başqa yerinə sürükləmək və buraxmaq oyunçulara ekrandakı obyektlərlə necə işləməyi təzyiqsiz şəkildə öyrədirdi.
Bu, yaxşı dizaynın maraqlı nümunəsidir: ekranda uzun təlimat yox idi, insan sadəcə oynayırdı və eyni anda yeni bacarıq qazanırdı. Bu gün sürükləyib buraxmaq adi hərəkət kimi görünür. Bir vaxtlar isə Solitaire milyonlarla istifadəçi üçün məşq meydançası olmuşdu. Bəzən ən yaxşı dərs özünü dərs kimi hiss etdirmir.
7. Dəniz Döyüşü əvvəlcə kağız xanalarda üzürdü
The Strong oyun muzeyinin məlumatına görə, Birinci Dünya müharibəsi dövründə rus zabitlərinin əl ilə çəkilmiş kağız tor üzərində buna bənzər oyun oynadığı bildirilir. Oyunçular gəmilərin yerini gizli qeyd edir, sonra koordinat söyləyərək rəqibin mövqeyini tapmağa çalışırdılar. “Bildirilir” sözü burada vacibdir: bu erkən hekayə mövcud mənbələrə əsaslanır, amma Dəniz Döyüşünün bütün şəcərəsi tam sübut olunmayıb.
Sonrakı mərhələlər daha aydındır. 1931-ci ildə Salvo çap edilmiş torlarla yayımlandı. Milton Bradley 1943-cü ildə Broadsides adlı qələm-kağız variantı hazırladı, 1967-ci ildə isə plastik gəmilər və mıxlarla Battleship-i nəşr etdi. PlayHub-dakı Fleet Battle bu uzun ideyanın rəqəmsal qohumudur: ekran dəyişib, amma gizli yerləşdirmə, koordinat və ağıllı təxmin hələ də oyunun ürəyidir.
Tez-tez verilən suallar
Ciroftda tapılan qədim lövhə bugünkü narddırmı?
Bunu demək üçün kifayət qədər sübut yoxdur. Lövhədə 12 xanalı sıralar və altılıq qruplar kimi nardı xatırladan xüsusiyyətlər var, amma onun qaydaları məlum deyil və müasir nardla birbaşa bağlılığı dəqiq sübut olunmayıb.
Domino Day 2009-da neçə daş aşdı?
Guinness World Records-un təsdiqlədiyi nəticə 4 491 863 domino daşıdır. Rekord 13 noyabr 2009-cu ildə Leeuwarden şəhərində 89 qurucunun hazırladığı tədbirdə qeydə alınıb.
Mexaniki Türk həqiqətən şahmat oynayan robot idi?
Xeyr. Şkafın içində gizlənmiş güclü şahmatçı mexanizmi idarə edirdi. Aparat avtomatik oyunçu kimi göstərilsə də, qərarları insan verirdi.
Fleet Battle və Battleship oyununun mənşəyi dəqiq məlumdurmu?
Tarixin bəzi hissələri sənədləşdirilib: 1931-ci il Salvo, 1943-cü il Broadsides və 1967-ci il Battleship nəşrləri məlumdur. Birinci Dünya müharibəsi dövründə kağız torlarda oynanan oxşar oyun barədə məlumat isə mənbələrdə “bildirilir” kimi verilir; tam və fasiləsiz inkişaf xətti qəti deyil.
Mənbələr
Məqalə etibarlı oyun qaydaları və tarixi mənbələr əsasında hazırlanıb; ayrı-ayrı oyun masalarında yerli qaydalar fərqlənə bilər.